लालीगुराँसको विकास अब उत्पादनबाट मापन गरिनुपर्छ

कृषिमा क्रान्ति, शिक्षामा सुधार, पर्यटन बन्नेछ समृद्धिको आधार

निरोज खड्का

कुनै पनि नगरपालिका कति विकसित छ भन्ने प्रश्नको उत्तर उसका अग्ला भवन, कालोपत्रे सडक वा निर्माण भएका संरचनाको संख्याले मात्र दिँदैन। विकासको वास्तविक मापन त्यहाँका नागरिकको जीवनमा आएको परिवर्तनले गर्छ। किसानको आम्दानी बढेको छ कि छैन, युवाले रोजगारी र उद्यमको अवसर पाएका छन् कि छैनन्, विद्यार्थीले व्यवहारिक शिक्षा पाएका छन् कि छैनन्, महिलाको आर्थिक सहभागिता बढेको छ कि छैन र नागरिकले सार्वजनिक सेवा सहज रूपमा पाएका छन् कि छैनन्—यी प्रश्न नै स्थानीय विकासका वास्तविक सूचक हुन्।

लालीगुराँस नगरपालिकाको भविष्यबारे बहस गर्दा पनि अब यही दृष्टिकोण आवश्यक छ। विकासलाई केवल भौतिक पूर्वाधार निर्माणसँग जोडेर हेर्ने पुरानो सोचबाट माथि उठेर उत्पादन, रोजगारी, शिक्षा, उद्यम, पर्यटन र प्रभावकारी सार्वजनिक सेवालाई विकासको केन्द्रमा राख्नुपर्ने समय आएको छ।

यही सन्दर्भमा ‘लालीगुराँसबासीको सरोकार, ८४ मा किसानको सरकार’ भन्ने अवधारणा सार्वजनिक बहसका लागि अघि सारिएको छ। यो नारालाई कुनै व्यक्तिको राजनीतिक परिचय वा व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाका रूपमा मात्र बुझ्नु उचित हुँदैन। यसको मूल आशय स्थानीय सरकारको प्राथमिकता आम नागरिकको जीवन र स्थानीय अर्थतन्त्रसँग प्रत्यक्ष जोडिनुपर्छ भन्ने हो।

किसानको हात बलियो नभई स्थानीय अर्थतन्त्र बलियो हुँदैन

लालीगुराँसको आर्थिक सम्भावनाको पहिलो आधार कृषि हो। यहाँको जमिन, प्राकृतिक वातावरण, स्थानीय ज्ञान र कृषिमा निर्भर श्रमशक्तिलाई आधुनिक प्रविधि र बजारसँग जोड्न सके कृषि स्थानीय अर्थतन्त्रको बलियो आधार बन्न सक्छ।

तर कृषि उत्पादन बढाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। किसानले उत्पादन गरेको वस्तुले बजार पाउनुपर्छ, उचित मूल्य पाउनुपर्छ र उत्पादन लागत घटाउन सक्नुपर्छ। त्यसैले कृषि नीति बीउ र मल वितरणमा मात्र सीमित हुनुहुँदैन।

माटो परीक्षणदेखि उत्पादन योजना, गुणस्तरीय बीउ तथा बिरुवा, सिँचाइ, कृषि प्राविधिक सेवा, आधुनिक प्रविधि, भण्डारण, प्रशोधन, प्याकेजिङ र बजार व्यवस्थापनसम्मको सम्पूर्ण कृषि मूल्य शृंखला निर्माण गर्न आवश्यक छ।

कुन क्षेत्रमा कुन उत्पादनको सम्भावना छ भन्ने पहिचान गरेर उत्पादन विशेष क्षेत्र विकास गर्न सकिन्छ। स्थानीय उत्पादनलाई नगरभित्रको बजारसँग जोड्दै नजिकका ठूला बजारसम्म पुर्‍याउने संयन्त्र बनाउन सकिन्छ। किसान, सहकारी, निजी क्षेत्र र स्थानीय सरकारबीचको साझेदारीले यस्तो प्रणालीलाई दिगो बनाउन सक्छ।

कृषिमा क्रान्तिको अर्थ किसानलाई थप काममा लगाउनु मात्र होइन। किसानले गरेको श्रमबाट थप आम्दानी सुनिश्चित गर्नु हो।

शिक्षा : प्रमाणपत्रभन्दा जीवनसँग जोडिएको सीप

लालीगुराँसको भविष्य विद्यालयका कक्षाकोठामा पनि निर्माण हुन्छ। त्यसैले शिक्षाको गुणस्तर सुधारलाई विकासको केन्द्रमा राख्न आवश्यक छ।

आजको प्रतिस्पर्धात्मक समयमा केवल प्रमाणपत्रले युवाको भविष्य सुनिश्चित गर्दैन। विद्यार्थीले आफ्नो रुचि र क्षमता पहिचान गर्न सक्ने, प्रविधि प्रयोग गर्न सक्ने, श्रमको सम्मान गर्ने र आवश्यक परे आफ्नै ठाउँमा उद्यम सुरु गर्न सक्ने शिक्षा आवश्यक छ।

‘श्रम र सीपयुक्त शिक्षा, आजको आवश्यकता’ भन्ने अवधारणालाई व्यवहारमा उतार्दै स्थानीय विद्यालयलाई कृषि, सूचना प्रविधि, पर्यटन, उद्यमशीलता, वातावरण संरक्षण तथा व्यावसायिक सीपसँग जोड्न सकिन्छ।

स्थानीय स्रोत र सम्भावनालाई विद्यालय शिक्षासँग जोड्न सके शिक्षा र स्थानीय अर्थतन्त्रबीचको दूरी घटाउन सकिन्छ। कृषि सम्भावना भएको ठाउँमा आधुनिक कृषि शिक्षा, पर्यटन सम्भावना भएको क्षेत्रमा आतिथ्य तथा पर्यटनसम्बन्धी सीप र डिजिटल प्रविधिको सम्भावना भएको क्षेत्रमा सूचना प्रविधिसम्बन्धी आधारभूत प्रशिक्षणले विद्यार्थीलाई भविष्यका लागि थप तयार बनाउन सक्छ।

शिक्षाको उद्देश्य विद्यार्थीलाई केवल रोजगारी खोज्ने बनाउनु होइन; सीप, ज्ञान र सिर्जनशीलताको आधारमा अवसर सिर्जना गर्न सक्ने बनाउनु पनि हो।

युवालाई सम्भावनासँग जोड्ने चुनौती

युवा जनशक्ति कुनै पनि स्थानीय तहको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो। तर स्थानीय क्षेत्रमा पर्याप्त अवसर नहुँदा युवाको ठूलो ऊर्जा बाहिर जाने अवस्था सिर्जना हुन्छ।

यसलाई रोक्ने उपाय केवल रोजगारीको आश्वासन होइन। स्थानीय स्तरमा उद्यम गर्न सकिने वातावरण निर्माण गर्नु हो।

कृषि उद्यम, पशुपालन, पर्यटन, खाद्य प्रशोधन, हस्तकला, डिजिटल सेवा, साना उद्योग तथा अन्य स्थानीय व्यवसायमा युवाको सहभागिता बढाउन सीप विकास, व्यवसायिक परामर्श, बजार पहुँच र वित्तीय पहुँचबीच समन्वय आवश्यक हुन्छ।

विदेशमा गएर सीप र अनुभव हासिल गरेका युवालाई फर्किएपछि स्थानीय क्षेत्रमा लगानी र उद्यम गर्न आकर्षित गर्ने वातावरण निर्माण गर्नु पनि उपयोगी हुन सक्छ।

स्थानीय सरकारको एउटा महत्वपूर्ण भूमिका युवालाई बाहिर जान रोक्नु होइन; जहाँ रहे पनि आफ्नो सीप र क्षमतालाई आर्थिक अवसरमा बदल्न सक्ने वातावरण बनाउनु हो।

पर्यटन : प्रकृतिलाई आम्दानीसँग जोड्ने अवसर

लालीगुराँसको अर्को महत्वपूर्ण सम्भावना पर्यटन हो। प्राकृतिक सौन्दर्य, स्थानीय संस्कृति, परम्परा, धार्मिक तथा ऐतिहासिक सम्पदा, स्थानीय खानपान र मौलिक जीवनशैलीलाई व्यवस्थित रूपमा प्रवर्द्धन गर्न सके पर्यटन स्थानीय अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ।

तर पर्यटन विकास केवल पर्यटकीय स्थलको प्रचार गरेर सम्भव हुँदैन। पर्यटक आउने बाटो, बस्ने ठाउँ, खाने परिकार, सूचना, सरसफाइ, सुरक्षा, पदमार्ग, स्थानीय उत्पादन र सांस्कृतिक अनुभव सबैलाई एउटै प्रणालीमा जोड्नुपर्छ।

होमस्टे, कृषि पर्यटन, पदयात्रा, स्थानीय परिकार र सांस्कृतिक कार्यक्रमलाई एउटै पर्यटन प्याकेजमा जोड्न सकिन्छ। यसो गर्दा पर्यटकको बसाइ लम्बिन सक्छ र पर्यटनबाट आएको आम्दानी होटल वा केही व्यवसायमा मात्र सीमित नभई किसान, महिला, युवा, स्थानीय व्यवसायी र समुदायसम्म पुग्न सक्छ।

पर्यटनको वास्तविक सफलता पर्यटकको संख्या मात्र होइन, स्थानीय नागरिकको आम्दानीमा परेको प्रभावबाट मापन गरिनुपर्छ।

महिलाको श्रमलाई आर्थिक शक्तिमा बदल्ने

स्थानीय अर्थतन्त्रमा महिलाको योगदानलाई अझ व्यवस्थित रूपमा आर्थिक अवसरसँग जोड्न आवश्यक छ। कृषि, पशुपालन, घरेलु उत्पादन, खाद्य प्रशोधन, हस्तकला तथा साना व्यवसायमा महिलाको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ।

महिलालाई केवल सहायता पाउने समूहका रूपमा होइन, उत्पादक, उद्यमी र आर्थिक साझेदारका रूपमा हेर्ने नीति आवश्यक छ।

सीप विकाससँगै उत्पादन, वित्तीय पहुँच, प्रविधि र बजारलाई जोड्न सके महिला उद्यमलाई दीर्घकालीन रूपमा बलियो बनाउन सकिन्छ।

विकासमा निजी क्षेत्र र सहकारीको भूमिका

स्थानीय सरकारले सबै काम आफैं गर्न खोज्नु व्यावहारिक हुँदैन। सरकारको काम नीति, पूर्वाधार, सहजीकरण र नियमनमा केन्द्रित हुनुपर्छ। उत्पादन, प्रशोधन, बजार र उद्यम विस्तारमा निजी क्षेत्र, सहकारी र समुदायसँग सहकार्य गर्न सकिन्छ।

नगरपालिकाले स्थानीय लगानीको वातावरण सुधार गर्न सके साना तथा मझौला व्यवसाय विस्तार हुन सक्छन्। स्थानीय उत्पादनमा आधारित उद्योग स्थापना गर्न सके रोजगारी सिर्जना हुनुका साथै उत्पादन बाहिरबाट ल्याउने निर्भरता पनि घटाउन सकिन्छ।

यसका लागि सरकारी अनुदानलाई मात्र विकासको आधार बनाउनुको सट्टा साझेदारी, लगानी र परिणाममुखी कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ।

सुशासन : विकासको अदृश्य पूर्वाधार

सडक, पुल र भवन देखिने पूर्वाधार हुन्। तर पारदर्शिता, जवाफदेहिता र प्रभावकारी प्रशासन विकासका त्यत्तिकै महत्वपूर्ण आधार हुन्।

स्थानीय सरकारले योजना बनाउँदा टोल, बस्ती र नागरिकको वास्तविक आवश्यकता सुन्नुपर्छ। बजेटको प्राथमिकता स्पष्ट हुनुपर्छ। योजनाको लागत, प्रगति र परिणामबारे नागरिकले सहज रूपमा जानकारी पाउनुपर्छ।

विकासको एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न हुनुपर्छ—योजनाले नागरिकको जीवनमा के परिवर्तन ल्यायो?

यही प्रश्नलाई स्थानीय शासनको मूल्याङ्कनको आधार बनाउन सके विकासको शैली नै बदलिन सक्छ।

Vision 2084 : समयसीमा होइन, विकास सोच

‘Vision 2084’ लाई केवल एउटा नाराका रूपमा सीमित गर्नु यसको उद्देश्यलाई कमजोर बनाउनु हुनेछ। यसलाई लालीगुराँसको आगामी विकासबारे सार्वजनिक बहस र कार्यदिशाको प्रस्तावका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

यसले उठाएको प्रश्न सरल छ—लालीगुराँसलाई कस्तो नगरपालिका बनाउने?

उत्तर पनि स्पष्ट हुनुपर्छ।

उत्पादन गर्ने किसान भएको नगरपालिका।
सीपयुक्त युवा भएको नगरपालिका।
गुणस्तरीय र व्यवहारिक शिक्षा भएको नगरपालिका।
आर्थिक रूपमा सक्रिय महिला भएको नगरपालिका।
स्थानीय उत्पादन र पर्यटनबाट आम्दानी गर्ने नगरपालिका।
र नागरिकप्रति पारदर्शी तथा जवाफदेही स्थानीय सरकार भएको नगरपालिका।

यसका लागि ठूला घोषणा मात्र पर्याप्त हुँदैनन्। स्पष्ट प्राथमिकता, मापन गर्न सकिने लक्ष्य, पर्याप्त बजेट, दक्ष जनशक्ति, संस्थागत समन्वय र निरन्तर अनुगमन आवश्यक हुन्छ।

अब विकासको मापन बदलिनुपर्छ

लालीगुराँसको आगामी विकासलाई कति किलोमिटर सडक बन्यो, कति भवन उठ्यो वा कति बजेट खर्च भयो भन्ने तथ्यांकले मात्र मापन गर्नु पर्याप्त हुँदैन।

अब प्रश्न हुनुपर्छ—
किसानको आम्दानी कति बढ्यो?
कति उत्पादन बजारसम्म पुग्यो?
कति युवाले सीप पाए?
कति नयाँ उद्यम सुरु भए?
कति विद्यार्थीले व्यवहारिक सीप हासिल गरे?
पर्यटनबाट स्थानीय आम्दानी कति बढ्यो?
महिलाको आर्थिक सहभागिता कति विस्तार भयो?
र नागरिकले सार्वजनिक सेवा लिन कति सहजता पाए?

यी प्रश्नको उत्तरमा लालीगुराँसको वास्तविक विकासको तस्वीर देखिनेछ।

समृद्धि कुनै एक परियोजना, एक बजेट वा एक व्यक्तिको प्रयासबाट निर्माण हुँदैन। यो किसानको श्रम, युवाको सीप, विद्यार्थीको शिक्षा, महिलाको उद्यम, व्यवसायीको लगानी र स्थानीय सरकारको प्रभावकारी नेतृत्वबीचको सहकार्यबाट निर्माण हुन्छ।

त्यसैले Vision 2084 को मूल भावना कुनै एउटा क्षेत्रलाई मात्र प्राथमिकता दिने होइन। कृषि, शिक्षा, पर्यटन, रोजगारी, उद्यमशीलता र सुशासनलाई एउटै विकास चक्रमा जोड्ने हो।

लालीगुराँसको भविष्यका लागि आवश्यक बहस अब सुरु हुनुपर्छ—नारामा होइन, योजनामा; योजनामा मात्र होइन, कार्यान्वयनमा; र कार्यान्वयनमा मात्र होइन, नागरिकको जीवनमा देखिने परिणाममा।

कृषिमा क्रान्ति,
शिक्षामा सुधार,
पर्यटनमा विस्तार,
युवामा सीप र अवसर,
महिलामा आर्थिक आत्मनिर्भरता,
र स्थानीय शासनमा पारदर्शिता।

यिनै आधारमा लालीगुराँसको समृद्धिको नयाँ कार्यदिशा निर्माण गर्न सकिन्छ।

लालीगुराँसबासीको सरोकार — ८४ मा किसानको सरकार।

— निरोज खड्का