अर्थतन्त्र पुनर्निर्माणको बाटो : जेंजी आन्दोलनको चेतनाले देखाएको दिशा

त्रीलिचन कोइराला

नेपाल अहिले आर्थिक संक्रमणको संवेदनशील मोडमा उभिएको देश हो। दशकौँदेखि चल्दै आएको राजनीतिक अस्थिरता, रोजगारको सीमित अवसर, उत्पादनको कमजोर आधार र बढ्दो आयात–निर्भर उपभोग प्रवृत्तिले हाम्रो अर्थतन्त्रलाई गम्भीर चुनौती दिएको छ। महामारीपछि केही सुधारका संकेत देखिए पनि आर्थिक आधार बलियो बन्न सकेको छैन। रेमिट्यान्सले देशलाई तैराइरहेको छ, तर त्यो स्थायी समाधान होइन। वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता बढ्दै जाँदा देशभित्र उत्पादनशील क्षेत्रहरू मरिन थालेका छन्, युवा जनशक्ति विदेशिने क्रम रोकिएको छैन, र स्वदेशमा लगानीको वातावरण पनि कमजोर बनेको छ।

यस्तो अवस्थामा देशभर देखिएको चेतनाको एउटा नयाँ रूप — भखरको आन्दोलन — आर्थिक पुनर्जागरणको बाटोको रूपमा अगाडि आएको छ। भखरको आन्दोलन कुनै एक व्यक्ति वा समूहको राजनीतिक आन्दोलन होइन; यो स्वावलम्बन, आत्मनिर्भरता र स्थानीय उत्पादनप्रतिको चेतनाको अभिव्यक्ति हो। यस आन्दोलनले नेपाली समाजमा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ — के हामी आफ्नो श्रम, स्रोत र सीपको सदुपयोग गरेर स्वदेशमै समृद्धि निर्माण गर्न सक्दैनौं?

नेपालको वर्तमान आर्थिक ढाँचामा सेवा क्षेत्रको योगदान ६० प्रतिशतभन्दा बढी छ, तर उद्योग र कृषि दुवै घट्दो अवस्थामा छन्। कृषिमा आश्रित दुई तिहाइ जनसंख्या अझै पनि परम्परागत पद्धतिमा निर्भर छ। बजार अभाव, सिँचाइको कमी, प्रविधिको अभाव र सरकारी समर्थनको कमीका कारण किसान निरुत्साहित छन्। उद्योगहरू त झन् झर्नै क्रममा छन्; कर नीतिको अनिश्चितता, विद्युत् समस्या, र प्रशोधन उद्योगको कमीले उत्पादनको श्रृंखला कमजोर बनाएको छ। यसैबीच, आयातले बजार भरिएको छ र घरेलु वस्तु प्रतिस्पर्धा गर्न असमर्थ छन्।

भखरको आन्दोलनले यिनै समस्याहरूको विरोध गर्दै स्वदेशी उत्पादन र रोजगारीलाई आर्थिक मुक्ति र राष्ट्रिय गौरवसँग जोड्ने प्रयास गरेको छ। यस आन्दोलनको मूल सन्देश हो — स्थानीय उत्पादनलाई सम्मान देऊ, स्वदेशमै सीप र श्रम प्रयोग गर, र विदेशी निर्भरता घटाऊ। यसले युवालाई देशमै केही गर्ने आत्मविश्वास जगाउने प्रयास गरेको छ।

नेपालले दीर्घकालीन पुनर्निर्माणका लागि पहिलो काम उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रतर्फ फर्किनु पर्छ। कृषि क्षेत्रमा प्रविधि, सिँचाइ र बजार पहुँचका साथ मूल्य श्रृंखला विकास गर्नु अत्यावश्यक छ। किसानलाई सहुलियत ऋण, बीमा र बजार मूल्यको ग्यारेन्टी दिन सकिएमा कृषिले फेरि अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड बन्न सक्छ। कृषिमा युवालाई आकर्षित गर्न आधुनिक उपकरण, प्रविधि र व्यावसायिक तालिमको संयोजन गर्नुपर्छ।

त्यस्तै, उद्योग क्षेत्रलाई पुनर्जीवित गर्नु अर्को अनिवार्य काम हो। साना उद्योगहरूलाई कर छुट, लगानी प्रोत्साहन, र निर्यात सहुलियत दिन सके उद्योग पुनः चलायमान हुन सक्छन्। ग्रामीण क्षेत्रका घरेलु उद्योग र हस्तकलालाई प्रविधिसँग जोडेर ब्रान्डिङ गर्न सकिन्छ। अहिलेको पुस्ता डिजिटल बजारसँग जोडिएको छ, त्यसैले उत्पादनलाई अनलाइन प्लेटफर्ममार्फत विश्व बजारमा पुर्याउने नीति आवश्यक छ।

पर्यटन पनि नेपाली अर्थतन्त्रको ठूलो सम्भावना हो। प्राकृतिक, धार्मिक र सांस्कृतिक विविधताले नेपाललाई अनौठो गन्तव्य बनाएको छ। तर पर्यटन अझै व्यवस्थित छैन। समुदाय–आधारित पर्यटन, ग्रामीण पर्यटन, स्वास्थ्य र साहसिक पर्यटनको विस्तारले गाउँ–सहरमा आर्थिक गतिविधि बढाउन सक्छ। यसका लागि पूर्वाधार, सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय प्रवर्द्धनमा लगानी गर्नुपर्छ।

ऊर्जा र पूर्वाधारमा लगानी अर्को निर्णायक क्षेत्र हो। नेपाल जलविद्युत् सम्भावनामा धनी देश हो, तर यसले आफ्नो ऊर्जा क्षमता पूर्ण रूपमा उपयोग गर्न सकेको छैन। यदि सस्तो र स्वच्छ ऊर्जा उत्पादन र निर्यातमा ध्यान दिइयो भने देशको विदेशी मुद्रा आम्दानीमा गुणात्मक सुधार आउन सक्छ। ऊर्जा आत्मनिर्भरता न केवल औद्योगिक विकासका लागि, तर राष्ट्रिय स्वाधीनताको आधारका रूपमा पनि महत्वपूर्ण छ।

तर यी सबै प्रयास सुशासनबिना सम्भव छैन। राज्य संयन्त्रमा पारदर्शिता र जवाफदेहिताको संस्कृति विकास गर्नुपर्छ। भ्रष्टाचार, ढिलासुस्ती र राजनीतिक स्वार्थले विकासका स्रोतहरू नष्ट गरेका छन्। जनताको कर विकासमा प्रयोग नहुँदा असन्तोष बढेको छ। त्यसैले ई–शासन, डिजिटल लेखा प्रणाली र स्वचालित अनुगमन प्रणाली लागू गर्न आवश्यक छ। जसले सरकारी कामकाज पारदर्शी र विश्वासिलो बनाउनेछ।

भखरको आन्दोलनले जनस्तरबाट उठाएको अर्को सन्देश हो — जनताको अर्थनीति चाहिन्छ। यो अर्थनीति नाफाभन्दा बढी सामाजिक मूल्यमा केन्द्रित हुन्छ। उत्पादन, रोजगारी र आत्मनिर्भरतालाई समान रूपमा प्राथमिकता दिने नीति नै दीर्घकालीन समाधान हो। सहकारी प्रणालीलाई पुनर्संरचना गरेर किसान, महिला र युवालाई आर्थिक गतिविधिमा जोड्न सकिन्छ। शिक्षा प्रणाली पनि रोजगारीमूलक र सीप–केन्द्रित हुनुपर्छ। विद्यालय र विश्वविद्यालयले केवल प्रमाणपत्र होइन, व्यवहारिक सीप उत्पादन गर्ने प्रणालीमा रूपान्तरण हुनुपर्ने बेला आएको छ।

राजस्व नीतिमा पनि मौलिक सुधार आवश्यक छ। उत्पादन र निर्यातमुखी क्षेत्रमा कर छुट, र विलासितामुखी उपभोगमा उच्च कर लगाउन सकिए अर्थतन्त्र सन्तुलित बन्न सक्छ। सरकारको प्राथमिकता उत्पादन, अनुसन्धान, र नवप्रवर्तनमा केन्द्रित हुनुपर्छ। यसले आन्तरिक उत्पादन बढाउँछ, आयात घटाउँछ र रोजगारी सिर्जना गर्छ।

नेपालको पुनर्निर्माणमा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग पनि महत्त्वपूर्ण छ। तर सहयोग आत्मनिर्भरताको बाटो रोक्ने होइन, सशक्त पार्ने हुनुपर्छ। भारत, चीन, दक्षिण एसियाली देश र विश्व समुदायसँग आर्थिक साझेदारीको नयाँ ढाँचा तयार गर्नुपर्छ। ज्ञान, प्रविधि र लगानीको आदानप्रदानबाट नेपालले आफ्नो उत्पादन क्षमतामा गुणात्मक सुधार ल्याउन सक्छ। जलवायु परिवर्तनसँग सम्बन्धित हरित लगानी र कार्बन व्यापारमा पनि नेपालको भूमिका विस्तार हुन सक्छ।

अन्ततः, नेपाली अर्थतन्त्र पुनर्निर्माण केवल आर्थिक नीति होइन — यो सोच र संस्कृतिको पुनर्जागरण हो। हामीले परनिर्भर सोच छोडी “स्वदेशमै सम्भावना छ” भन्ने विश्वास जगाउनुपर्छ। भखरको आन्दोलनले दिएको यही सन्देश आजको आवश्यकता हो। आत्मनिर्भरता, पारदर्शिता र उत्पादनमुखी विकासमा आधारित अर्थनीति अपनाइएमा नेपालले आफ्नो आर्थिक स्वतन्त्रता पुनःस्थापित गर्न सक्छ।

आजका युवा, प्रवासी नेपाली, किसान, उद्यमी र नीति–निर्माताले एउटै दिशामा सोच्न जरुरी छ — देशको श्रम र स्रोत विदेशमा होइन, स्वदेशमै लगाउनुपर्छ। जब उत्पादन, सीप र श्रमको सम्मान हुन्छ, तब मात्र राष्ट्र समृद्धि तर्फ बढ्छ। नेपालको भविष्यको बाटो यही हो — स्वावलम्बन, आत्मविश्वास र समतामूलक विकासको बाटो।

भखरको आन्दोलन केवल विरोध होइन, चेतना हो — जुन भोलिको समृद्ध, स्वतन्त्र र आत्मनिर्भर नेपालको सपना बोकेको छ।